MINERALIS – Pelagonijski masiv je tematska naučno-edukativna izložba koja predstavlja geološko bogatstvo Pelagonijskog masiva kroz pažljivo odabrane mineralne primerke, geološke karte i fotografije lokaliteta. Izložba pokazuje da su minerali prisutni svuda oko nas – u planinama, pored reka i jezera, na poljima, ali i duboko ispod zemlje, gde se eksploatišu u površinskim i podzemnim rudnicima. Posetioci imaju retku priliku da razgledaju minerale koji se decenijama čuvaju u muzejskim zbirkama i da, kroz njih, otkriju geološku istoriju Pelagonijskog masiva – zapisanu u stenama i mineralima kao svedocima procesa koji su oblikovali Zemlju tokom više od milijardu godina.

Naziv izložbe „MINERALIS“ potiče od latinske reči mineralis, kojom se označava nešto što pripada rudniku ili potiče iz Zemljine kore. Upravo zato izložba predstavlja simbolično putovanje kroz svet minerala – od njihovog nastanka u dubinama Zemlje, preko njihovog otkrivanja u prirodi, do naučnog proučavanja i čuvanja u muzejskim zbirkama.

Šta je Pelagonijski masiv?

• Pelagonijski masiv jedna je od najstarijih i najznačajnijih geotektonskih jedinica u Republici Severnoj Makedoniji i predstavlja ostatak prekambrijske Zemljine kore.
• Poznat je i pod nazivom Pelagonijski horst-antiklinorijum. Zauzima oko 16% teritorije države i prostire se južno od Skoplja, u submeridijanskom pravcu, u dužini od oko 120 km i prosečnoj širini od oko 40 km.
• Na ovom prostoru rasprostranjene su magmatske i metamorfne stene starosti veće od milijardu godina.
• Pojam „Pelagonijski masiv“ prvi put je u geološku literaturu uveo austrijsko-nemački geolog Franc Kosmat 1924. godine, čime je ova geološka jedinica dobila svoje mesto u savremenoj geološkoj nauci.

Geološko bogatstvo

Izložba predstavlja brojne mineralne primerke sa različitih lokaliteta Pelagonijskog masiva, koji svedoče o njegovoj izuzetnoj mineraloškoj raznovrsnosti. Među njima se izdvajaju:

• makedonski rubin – crvena varijanta korunda, po kojoj je Makedonija prepoznatljiva;
• kvarc – jedan od najrasprostranjenijih minerala na Zemlji;
• fluorit – mineral koji može da fluorescira pod ultraljubičastom svetlošću;
• kijanit – redak mineral različite tvrdoće u različitim pravcima;
• grafit – mineral koji se koristi za izradu olovaka;
• hematit – mineral koji ostavlja karakterističan crveni trag;
• rutil – značajna ruda za dobijanje titanijuma;
• kalcit – mineral koji obrazuje stalaktite i stalagmite u pećinama;
• ferikoronadit – relativno nova mineralna vrsta, otkrivena u okolini sela Nežilovo kod Velesa;
• epidot, titanit, amazonit, aktinolit, barit, dijaspor i druge retke mineralne vrste.

Značaj izložbe

• predstavlja geodiverzitet i mineraloško bogatstvo Pelagonijskog masiva;
• prikazuje nastanak, osobine i primenu minerala u prirodi i svakodnevnom životu;
• ističe doprinos Franca Kosmata u definisanju i proučavanju Pelagonijskog masiva.

Zašto „MINERALIS“?

Minerali su prirodni svedoci geološke istorije Zemlje. Izložba MINERALIS – Pelagonijski masiv približava ih javnosti, otkrivajući njihovu lepotu, naučnu vrednost i značaj za prirodno nasleđe Severne Makedonije.

FOSILORAMA je umetničko-naučna i inspirativna izložba sačinjena od modela fosilnih životinja starih oko 9 miliona godina. Modeli su izrađeni od stiropora, gipsa i epoksidne smole. Budući da su fosili sami po sebi jedinstveni i čuvaju se u muzejskim zbirkama, ova izložba omogućava da se njihova priča približi široj javnosti.

Šta je pikermijska fauna?

• Pikermijska fauna je naziv za fosilne ostatke životinja iz kasnog miocena.
• Ime potiče od grčkog lokaliteta Pikermi, gde su ovakvi fosili prvi put otkriveni.
• Karakteristična je po tome što su životinje veoma slične današnjim afričkim vrstama – slonovima, nosorozima, žirafama, antilopama, hijenama i majmunima.

Pikermijska fauna u Severnoj Makedoniji predstavlja jedno od najznačajnijih paleontoloških otkrića u regionu. Potiče iz perioda kasnog miocena, starog oko 9 miliona godina, i obuhvata fosile žirafa, nosoroga, hipariona, antilopa i drugih životinja sličnih današnjoj afričkoj savanskoj fauni.

Značaj

• svedoči o nekadašnjim biogeografskim vezama između kontinenata;
• potvrđuje da su kopna nekada bila povezana, što je omogućavalo migracije životinja;
• pokazuje da je Severna Makedonija deo šireg balkanskog područja bogatog nalazištima pikermijske faune;
• fosilni ostaci pričaju uzbudljivu priču o prošlosti Severne Makedonije, koja je pre više miliona godina izgledala potpuno drugačije nego danas – klima je bila tropska, a prostor su ispunjavala brojna jezera koja više ne postoje;
• najkarakterističniji period je kraj miocena – turolijum (pre oko 9–5,3 miliona godina), poznat kao „era sisara“.

Najznačajnija otkrića

• Sivatherium garevskii – nova vrsta žirafe, prvi put zabeležena u Evropi, koja ukazuje na vezu između Evrope, Azije i Afrike;
• Deinotherium gigantissimum – džinovski mastodont, srodnik današnjih slonova;
• Hipparion sp. – troprsti konj, tipičan predstavnik miocenske faune;
• Adcrocuta eximia – izumrla hijena;
• Parabos cordieri – praistorijsko goveče;
• Yoshi garevskii – jedinstveni fosilni gepard i druge značajne vrste.

Izložba je upotpunjena crno-belim dokumentarnim fotografijama sa iskopavanja pikermijske faune, koje dočaravaju tok paleontoloških istraživanja i otkrivanja ovih dragocenih nalaza.